Deňiz astyndaky türk goly: Abdulhamidden şu günki 14 äpet suwasty gämisine taryhy syýahat

1700-nji ýyllardan soň, uruş strategiýasy düýpgöter üýtgänsoň, deňziň aşagyndaky syrly dünýä harby zehinleriň ünsüni özüne çekip başlady. Okeanlar kesilip, ullakan söweş gämileri gyzgyn çaknyşyklara giren döwürde asimmetrik söweşiň iň uly hereketi türk deňiz taryhynda gizlenipdi. Osman imperiýasy harby tehnologiýada öwrülişikli ädim ätdi we torpedalary suw astyndan dünýä arenasyna çykarmaga ukyply ilkinji suwasty gämisini getirdi. Şwesiýaly oýlap tapyjy Thorsten Nordenfelt tarapyndan döredilen we iki ýyllyk gurluşykdan soň 1888-nji ýylda Osman suwlary bilen tanyşdyrylan bu meşhur suwasty gämi synpy Soltan II tarapyndan guruldy. Abdulhamid adyny göterýärdi.

Jahan urşy taryhynda ilkinji: Altyn şahyndaky Abdulhamid suwasty gämisiniň sessiz hoşlaşmagy

Angliýadaky Wikers & Armstrong gämi abatlaýyş kärhanalarynda bölek-bölek öndürilen Abdülhamid suwasty gämisi, Stambula getirildi we Taşkyzak gämi abatlaýyş zawodynda türk ussalarynyň elinde gaýtadan doguldy diýen ýaly harby taryhda görlüp-eşidilmedik görkeziş boldy. Daşary ýurt döwlet wekilleriniň bilesigeliji nazary bilen, suwasty gämi Sarayburnunyň öňündäki suwa çümdi we güýçli tok bilen dowam etdi we Üsküdar kenaryndaky suwdan çykan torpedo bilen boş maksatly gämini takyk gark etdi. Bu üstünlik, dünýädäki suwasty torpedalary uçurmaga ukyply ilkinji suwasty gämi hökmünde altyn harplar bilen ýazylypdy. Şeýle-de bolsa, imperiýanyň soňky döwürlerinde ýüze çykan ykdysady kynçylyk we ýakynlaşan Tehnologiýa urşunyň agyrlygy. Abdulhamid we ekiz dogany Abdülmecid 1909-njy ýyla çenli ýaramaz ýagdaýa düşdi. 1914-nji ýylda Germaniýanyň Harby missiýasynyň barlagyna garamazdan, poslanan gabyklary sebäpli goranyşda ulanyp bolmajakdygyna we altyn şahyň böleklerine bölünip, döwülendigine düşünildi.

Çanakkale-de gahryman eposy: Fransuz firuzesinden Mustecip korporasiýasyna çenli

Birinji Jahan Urşy başlanda, Osman deňiz floty soýuzdaş güýçleriň ägirt uly flotuna garşy çäkli çeşmeler bilen göreşýärdi. Soýuzdaşlaryň Dardanelde toplan 100-den gowrak ösen gämisine we suwasty gämisine garşy Osman imperiýasynyň diňe 60 töweregi uly we kiçi deňiz gämisi bardy. Bu yzygiderli gabawyň arasynda, fransuzlaryň buýsanjy bolan Turkuaz atly suwasty gämi türk suwlaryna aralaşmaga synanyşýardy. Şeýle-de bolsa, 1915-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda gije türk esgeriniň üýtgewsiz ünsi ähli meýilnamalary tersine öwürdi. Gullukdaky Gerekli kapor deňziň ýüzünde gören garaňkylygynyň periskopdygyna düşündi, buýruklara garamazdan başlangyç etdi we 7.5 ýaragy bilen nyşana takyk urdy. Hereketini ýitiren we gazdan doldurylan fransuz suwasty gämisi 2 ofiser, 24 deňizçi, bir aýal we it bilen boýun egmeli boldy. Fransuz ekipa .laryndan Marsel Bexque suwasty gämini ýok etmäge synanyşsa-da, türk esgeriniň çalt gatyşmagy munuň öňüni aldy. Ilkinji leýtenant Yusufusuf Ziýa Efendi we maýor Şerafettin Beý (Ersoýlu) derrew wakanyň ýerine gelip, ýagdaýy gözegçilikde sakladylar. Osman deňiz flotuna goşulan we Müstecip Onbaşı diýlip atlandyrylýan bu suwasty gämi, uruşdan soň Mudrosyň ýaragy şertlerine laýyklykda 1919-njy ýylda Fransiýa gaýtarylyp berildi.

Atylaýyň 52 ýyllyk syry we Gök watanyň häzirki zaman goragçylary

Respublikan döwründe, Mustafa Kemal Atatürkiň adyny göterýän suwasty gämiler Saldiraý , ıldyldyry , Batyrý we Atylaý bilen suwasty gämileri täze döwre gadam basdy. Şeýle-de bolsa, bu seriýanyň iň agyryly hekaýasy Atylaýa degişlidi. 1942-nji ýylyň 14-nji iýulynda sagat 14: 30-da maýor Sadi Gürkanyň ýolbaşçylygyndaky Çanakkale Mortu aýlagynda synag çümdüren Atylaý ýene ýüzüne çykyp bilmedi. 38 türk deňizçisiniň ölümine sebäp bolan bu betbagtçylykda meşhur wokal aýdymçysy Hamiýet üükesiň aýaly ownuk ofiser Fethi üüceses hem şehit boldy. Diňe iýmit almak üçin kenara giden Amasraly hususy Ahmet Bağdat diri galdy. Atylaýyň syry, gözlegçi Selçuk Kolaý we onuň topary tarapyndan 1994-nji ýylda Rahmi M. Koç muzeýi we medeniýet gaznasynyň goldawy bilen 2,5 aýlyk gözlegiň netijesinde çözüldi. Deňiz kenaryndan 5-6 km uzaklykda we 68 metr çuňlukda ýerleşýän harabalykdaky 1,5 metrlik deşik, Atalaýyň Birinji Jahan Urşundan mina urandan soň gark bolandygyny subut etdi. Häzirki wagtda Türkiýe asimmetrik däl Bu söweş tehnologiýalarynda dünýäde öňdebaryjy ýurtlaryň biridir. Sanawda “Aý” suwasty gämileriniň, şeýle hem synag işleri dowam etdirilýän häzirki zaman “Reis” suwasty gämileriniň goşulmagy bilen, türk suwasty floty 14 gäminiň kuwwatyna ýetýär. Häzirki wagtda 12-13 sany işjeň suwasty gämimiz, şol sanda TCG Pîrîreis , TCG Hyzyrreis we TCG Muratreis ýaly gök watanyň howpsuzlygyny buýsanç bilen döredýäris.