MTP-de türk Lira goýum döwri: KKM täzeden başlamak, ýolda täze höwesler

Ykdysady dolandyryş, 2027-2029-njy ýyllary öz içine alýan täze Orta möhletli maksatnama (MTP) çäginde türk lira (TL) goýum bazasyny has-da berkitmegi maksat edinýär. Dünýä bazarlarynyň üýtgemeginden gorag galkanyny döretmegi maksat edinýän bu strategiýa, ýerli walýuta geçişini çaltlaşdyrjak täze makroprudensial çäreleri getirýär. Türkiýe Respublikasynyň Merkezi Banky (CBRT) dezinfilýasiýa prosesini goldamak üçin pul syýasatyny güýçlendirmek üçin çäreleri görmegini dowam etdirýär.

Karzyň ösüşi we makroprudensial çärelere berk tormoz

2026-njy ýylda dünýä maliýe bazarlarynda ýüze çykan aşa üýtgewsizlige garşy, TMB karz ösüşini inflýasiýa maksatlary bilen deňleşdirmek üçin möhüm çäreleri gördi. Şunuň bilen baglylykda, 2026-njy ýylyň ýanwar aýyna çenli daşary ýurt walýutasy (FX) karzlarynyň ösüş çäkleri daraldy, sarp edijileriň overdraft hasaplarynyň (KMH) artmagy üçin çäklendirme girizildi.

Mart aýynda karzyň ösüşi üçin indekslenen ätiýaçlyk talap arzasyndaky boşatmalaryň gerimini çäklendirmek bilen berkitmek ädimleri güýçlendirildi. Maý aýynyň ahyrynda ulag karzlarynyň, sarp ediş karzlarynyň, overdraft çäkleriniň we TL täjirçilik karzlarynyň ösüş çäkleri azaldy. Bu hereketleriň netijesinde, walýuta hümmetiniň täsiri üçin düzedilen ýyllyk FX täjirçilik karzynyň ösüşi 28-nji awgustda 11,2 göterime çenli azaldy. Mundan başga-da, ýanwar aýynda daşary ýurt repo amallaryndan we daşary ýurt karzlaryndan alnan TL serişdeleri üçin zerur ätiýaçlyk gatnaşygy ýokarlandy.

Bank pudagynda töwekgelçilikleri dolandyrmak we maýa ýeterlikligi

Pul syýasatlarynyň berk ädimleri karz göterim derejelerinde gönüden-göni öz beýanyny tapdy. Maliýe çykdajylarynyň köpelmegi bilen şahsy we täjirçilik karz göterim derejeleri ýokarlandy. Daşary ýurt walýuta karzlaryna bolan çäklendirmeler täjirçilik karzlarynyň düzüminiň TL-iň peýdasyna üýtgemegine sebäp boldy. Maliýe şertleriniň güýçlenmegi bilen hakyky pudagyň bergileri we karz derejesi taryhy ortaça derejeden pes bolsa-da, FX karzlarynyň esasan iri kompaniýalarda jemlenendigi hasaba alyndy.

2026-njy ýylyň iýul aýyna çenli bank pudagynyň NPL gatnaşygy geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende 2,9 göterimden 2,9 göterime çenli ýokarlanandygyna garamazdan, taryhy ortaça derejeden pesdi. Bu ösüş, esasanam kiçi we orta kärhanalaryň (KOK) karzlarynyň, aýry-aýry kredit kartoçkalarynyň we sarp ediş karzlarynyň balansynyň ýokarlanmagy bilen täsir etdi.

2026-njy ýylyň ýanwar aýynda güýje giren kredit kartoçkasy we sarp ediji karzy karzlaryny üýtgedip gurmak mümkinçiligi töwekgelçilikleri çäklendirýän ýene bir möhüm ädim boldy. Çeýeligiň aýrylmagy bilen pudagyň maýa ýeterlik derejesi (CAR) 2025-nji ýylyň dekabrynda 19,7 göterimden 2026-njy ýylyň ýanwarynda 16,8 göterime we 2026-njy ýylyň iýulynda 16,6 göterime çenli azaldy. Şeýle-de bolsa, bu nyrh Bazel standartlarynda 8 göterim kanuny çäkden we BRSA-nyň maksady 12 göterim.

Bir Exchangeadan goralýan goýum (KKM) döwri doly ýapyldy

Türkiýanyň ykdysady syýasatynda möhüm orny eýeleýän Walýuta bilen goralýan goýum (KKM) goýmasyndan çykyş strategiýasy üstünlikli tamamlandy. Hasap açmak we möhleti uzaltmak boýunça täze amallar hakyky adamlar üçin 2025-nji ýylyň 23-nji awgustyna çenli togtadyldy. Bu karar kabul edilende, 9,6 milliard dollar derejesinde bolan KKM balansy 2026-njy ýylyň awgust aýyna çenli bütinleý nol boldy.

Kompaniýalar (edara görnüşli taraplar) üçin ýüztutma 2025-nji ýylyň 15-nji fewralynda ýatyryldy we 2025-nji ýylyň awgust aýynda 200 million dollar galyndy 2025-nji ýylyň dekabrynda nola çenli azaldy. Jemi goýumlardaky paýy KKM-iň ýatyrylmagy 2023-nji ýylyň awgust aýynda 26,2 göterime ýetdi. Maglumatlara görä, 2026-njy ýylyň 28-nji awgustyna çenli TL goýumlarynyň umumy goýumlardaky paýy 61,5 göterime ýetdi.

MTP döwründe TL maýa goýum gurallary üçin täze höwesler

2027-2029 MTP döwründe, türk lira esasly maýa goýum gurallarynyň özüne çekijiligini ýokarlandyrjak syýasatlar ileri tutular. Daşary ýurt walýutasyndaky goýumlaryň paýyny azaltmak, TL goýumlarynyň möhletini uzaltmak we mukdaryny ýokarlandyrmak maksady bilen täze höweslendiriş mehanizmleri güýje girer.

Häzirki hasap balansyny saklamak we durnukly ykdysady ösüşi goldamak üçin eksportçylar we maýadarlar üçin maliýeleşdirmek aňsatlaşdyrylar. Maliýe pudagynda halkara ülňülerini doly berjaý etmek üçin Bazel III Final (Bazel IV) düzgünlerine geçiş amala aşyrylar we EUB kanunçylygyna laýyklykda ädimler ädiler. Tygşytlaýyş maliýe kompaniýalarynyň işine has berk gözegçilik edilse-de, ösüş bankynyň institusional infrastrukturasy hem güýçlendiriler.