Şeker senagatynda ägirt uly iş: 8 welaýatda NBŞ girdejisine zarba

Adalat ministri Akyn Gürlek bazara krahmal esasly şeker (NBŞ) bikanun ýerleşdirmek bilen ilata zyýan ýetirýän we jemgyýetiň saglygyna howp salýan ullakan tora garşy operasiýa edilendigini habar berdi. Stambulda geçirilen derňewiň çäginde; Jemi 8 welaýatda işleýän 25 kompaniýa degişli 26 salgyda bir wagtyň özünde reýd geçirildi: Stambul, Kokaeli, Sakarya, Ankara, Konýa, Izmir, Gaziantep we Adana. NBŞ önümçiligini, 2022, 2023 we 2024-nji ýyllarda lomaý söwda we sarp ediş zynjyryny öz içine alýan bu giňişleýin amalda, kompaniýanyň ýolbaşçylaryny goşmak bilen 47 şübheli tussag edildi.

Hukuk kwotalary artdy we goşa kitaplar bilen salgytlar gaçdy

Derňew hasabatlary süýjüdiriji bazardaky esasy näsazlyklary ýüze çykardy. 4634 belgili şeker kanunyna laýyklykda, Prezidentiň karary bilen 2,5 göterim bilen çäklendirilen içerki bazardaky NBS satuw kwotasynyň guramaçylykly tertipde geçendigi kesgitlenildi. Içerki bazara ýerleşdirilmegi gadagan edilen artykmaç kwota önümleri bazara öň araçy kompaniýalary ulanyp ýerleşdirildi. Güman edilýänleriň bikanun glýukoza we fruktoza siroplaryny gizlemek üçin hasap-fakturalarda we iberiş resminamalarynda "maltodextrin", "krahmal", "glýukoza" we "fruktoza" ýaly dürli önüm atlaryny ulanyp, uly salgyt tölemekden gaçandygy anyklandy.

Ulgamdaky boşluklardan peýdalanyp, elektron gowşuryş bellikleriniň şekilleri bilen harytlary eltip, soňra bu gowşuryş belliklerini ýatyrdy we hasap-fakturasyz satdy. Mundan başga-da, resmi barlaglardan gaçmak üçin kompaniýalaryň resmi hasaba alyş ýazgylaryndan başga uzak aralykdaky gizlin daşarky serwerlerde goşa kitap saklaýandygy kesgitlenildi.

Arassa däl ammarlar we jemgyýetiň saglygyna howp salýan maglumatlar

Has ýokary fruktoza düzümi bolan, hasaba alynmadyk we gözegçiliksiz öndürilýän krahmal esasly şekerleriň doňdurma, konditer önümleri, halwa, gazlandyrylan içgiler, kolalar, miwe suwlary, biskwit, tortlar, krakerler, taýýar un desertleri, ketçup, maýonez we taýýar souslar ýaly köp mukdarda ulanylýandygy kesgitlenildi. Oba hojalygy we tokaý ministrligi tarapyndan geçirilen gözlegleriň dowamynda arassaçylyk ülňüleri doly hasaba alynmadyk we ammarlarda öli mör-möjekleriň galyndylary tapylan basgançaklaryň aşagyndaky ýerler ýüze çykaryldy.

Barlaglardan gaça durmak isleýän kompaniýalaryň, kwotalara tabyn bolmadyk suwuk maltodextrin ady bilen kwotada hasaplanýan glýukoza siroplaryny hasaplaýandyklary we desgalarda metrlerden geçmeýän gizlin turbalary we klapanlary döretmek arkaly hasaba alynmadyk önüm önümçiligini üpjün edendigi kesgitlenildi. Mundan başga-da, ygtybarly adama galdyrylan möhürlenen önümleriň üýtgedilendigi we kazyýet edaralaryna jenaýat işi gozgaldy. Salgyt gözegçilik geňeşiniň (VDK) hasabatynda hasaba alynmadyk satuw bahalarynyň "fond sadakalary" ady bilen maliýe ulgamyna girizilendigi we nagt pulda toplanan pullaryň indiki möwsümde hasaba alynmadyk mekgejöwen satyn almaklary üçin ulanylandygy mälim edildi.

Hünärmenlerden möhüm duýduryş: "Hroniki keselleri çagyrýar"

Kraxmal esasly şekerleriň adam saglygyna ýetirýän zyýany barada, Içerki lukmançylyk hünärmeni Dr. Mugallym agzasy Hasan Hajyosman ýokary fruktoza siroplaryny ýygy-ýygydan iýmegiň uly metabolik töwekgelçilik döredýändigini aýtdy. Hajyosman: "Fruktoza aşa köp kabul edilmegi, agramyň ýokarlanmagy, insuline garşylyk, ýagly bagyr, ýokary trigliseridler we wagtyň geçmegi bilen 2-nji görnüşli süýji keseli ýaly dowamly kesellere sebäp bolýar. Esasanam çagalar we ýaşlar bu şekerlere ir ýaşanlarynda, semremek howpuny çynlakaý ýokarlandyrýar" -diýdi.

Azyk howpsuzlygy boýunça barlag hünärmeni, Azyk inereneri Nurten Syrma şeker pudagynda kwota ulgamyny we bazara goýlan şekeriň görnüşini bilmek, sarp edijileriň aç-açanlygy üçin möhüm ähmiýete eýe. Saglyk ministrliginiň 2018-nji ýylyň 12-nji martynda çap edilen "Kraxmal esasly şekerleriň saglyga täsiri baradaky ylmy geňeş" hasabatyna ünsi çeken Syrma, hasabatda SBS kwotasynyň asla ýokarlandyrylmaly däldigini, iýmitlerde ulanylyşynyň çäkli bolmalydygyny we gaty ýakyndan berjaý edilmelidigini aýtdy.

Adalat ministri Akin Gürlek bu mesele boýunça ýiti çykyşynda döwletiň salgyt ýitirilmegine we ilatyň saglygyna hormat goýulmagyna asla ýol berilmejekdigini aýtdy we "Kim saglyga howp salsa, raýatlarymyzy azdyrsa, döwletimize salgyt ýitgisini çeker we bikanun girdeji gazanmaga synanyşsa, kanun jogapkärçilige çekiler" -diýdi. Derňewiň täze subutnamalara we alnan beýannamalara laýyklykda hasam giňeldiljekdigi öwrenildi.