Günbatar ýurtlaryndan Ysraýylyň jedelli E1 hasaplaşyk taslamasyna bilelikdäki reaksiýa

Angliýa, Fransiýa, Germaniýa, Italiýa, Kanada, Gollandiýa we Norwegiýa Ysraýylyň basyp alan Gündogar Iýerusalimiň serhetlerinde durmuşa geçirmegi meýilleşdirýän bikanun "E1" taslamasy üçin gurluşyk tenderleriniň çap edilmegine bilelikde beren beýanatynda berk garşylyk görkezdi. Sevenedi ýurduň ýolbaşçylarynyň bilelikdäki ýazmaça beýanynda bu kararyň halkara hukugyna laýyklykda kabul edilip bilinmejekdigi nygtaldy.

Iki döwletli çözgüt umytlaryna agyr zarba

Bilelikdäki beýannamada halkara jemgyýetçiliginiň bu çözgütleri giňeltmek syýasatlaryna uzak wagtdan bäri berk garşylyk görkezýändigi ýatladyldy. Tekstde E1 taslamasynyň Günbatar Şeriýany geografiki taýdan ikä bölmek arkaly Palestina topraklarynyň bitewiligini bozjakdygy bellendi we bu ýagdaýyň iki döwletli çözgüt mümkinçiligini düýbünden ýok edip biljekdigi duýduryş berildi. Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG) Howpsuzlyk Geňeşiniň kararlaryna hem salgylanan jarnamada Ysraýylyň Iordan derýasynyň günbatar kenaryndaky ilatly nokatlarynyň halkara kanunlaryna laýyklykda düýbünden bikanundygy ýene bir gezek tassyklandy.

"Tenderlere gatnaşmaň" we kanuny duýduryşlar kompaniýalara jaň

Beýanatda Iordan derýasynyň günbatar kenaryndaky palestinaly raýatlara garşy zorlugyň taryhda iň ýokary derejä ýeten we Palestina ykdysadyýetiniň agyr çäklendirmeler sebäpli ezilen möhüm döwri başdan geçirýändigimiz görkezildi we Ysraýyl hökümetini bu meýilnamalary derrew ýatyrmaga çagyrdy. Mundan başga-da, halkara gurluşyk kompaniýalaryna kompaniýalaryň bu tenderler üçin söwdany göz öňünde tutmaly däldigi barada aýdyň habar iberildi. Kompaniýalaryň ýüzbe-ýüz boljak kanuny we abraýly sanksiýalaryndan, esasanam halkara hukugynyň çynlakaý bozulmalaryna gatnaşmak howpundan habarly bolmalydygy bellenildi. Bilelikdäki jarnamada gol çeken ýurtlaryň adalatly, dowamly we hemmetaraplaýyn parahatçylyk üçin iki döwletli çözgüt baradaky borçnamalaryny tutanýerli dowam etdirjekdikleri mälim edildi.

E1 taslamasynyň fon we strategiki maksady

Taryhy taýdan Gündogar Iýerusalimiň serhedinde ýerleşýän, emma Aýralyk (Utanç) diwary sebäpli Günbatar Şeriýada, Günbatar Iýerusalim bilen galan palestinaly Aýzeriýanyň golaýynda ýerleşýän "Maale Adumim" ýewreý şäherçesini birleşdirmegi maksat edinýän E1 taslamasynyň çuňňur taryhy bar. 1999-njy ýylda sebitde 4 müňden gowrak bikanun ýaşaýyş jaýy we myhmanhana gurmak üçin 12 müň gektar Palestina topragy ele alyndy. Palestina döwletiniň gurulmagyny fiziki taýdan mümkin däl etmek üçin beýan edilen bu strategiki taslama, ABŞ-nyň öňki administrasiýalarynyň güýçli basyşy sebäpli doňdy.

Şeýle-de bolsa, Ysraýylyň premýer-ministri Binýamin Netanýahu 2025-nji ýylyň sentýabr aýynda Günbatar Şeriýany iki bölege böljek bu taslamany resmi taýdan tassyklady. Netijede, Ysraýyl administrasiýasy garşy çykmaga hukugy bolan taraplara öňünden duýduryş bermezden öz borçnamalaryny bozdy we 1234 öý üçin ilkinji tender habarnamasyny çap etmek bilen bu işe başlady. E1 taslamasy bilen Ysraýyl basyp alnan Gündogar Iýerusalim bilen Iordan derýasynyň günbatar kenaryndaky geografiki baglanyşygy düýbünden kesmegi maksat edinýär.