Siriýadaky türk okuw meýilnamasy krizisi: Asad döwrüniň kararyna garşy reaksiýalar artýar

Siriýada täze administrasiýa tarapyndan bilim pudagy tarapyndan çekeleşikli karar ýurtda giň ýaýran tolgunyşyklara sebäp boldy. Siriýanyň hemme ýerinde goşmaça dil statusyndan türk diliniň aýrylmagy we onuň fransuzça çalşylmagy sebitde okaýan ýüzlerçe müň talyplara, esasanam türkmen ilatyna we olaryň maşgalalaryna uly täsir etdi. Siriýanyň Milli bilim ministrligi täze okuw meýilnamasynyň indiki okuw ýyly üçin taýýarlanyp bilinmeýändigi sebäpli, duýdansyz üýtgemegiň sebäbini düşündirdi we şonuň üçin Assad döwrüniň köne okuw meýilnamasy wagtlaýyn durmuşa geçirilmelidi. Bu ösüşden soň Siriýanyň Türkmen Assambleýasy, türkmen deputatlary we köp sanly hökümete degişli bolmadyk guramalar başdan geçiren nägileliklerini aradan aýyrmak üçin güýçli diplomatik herekete başlady. Türkiýäniň Damaskdaky ilçihanasy hem bu meseläni çözmek üçin Siriýanyň degişli häkimiýetleri bilen aragatnaşygyny artdyrdy.

"Bilim ýyllary ýitirilmeli däldir"

Karar, esasanam upewfrat galkany, Zeýtun şahasy we Parahatçylyk bahary sebitlerinde 2017-nji ýyldan bäri üstünlikli durmuşa geçirilýän okuw modelini doly ýok etmek töwekgelçiligini döredýär. Bu mesele boýunça giňişleýin bilim hasabatyny taýýarlap, Siriýanyň Milli bilim ministrliginiň işgärlerine iberen Siriýanyň Türkmen Assambleýasynyň Halap işgäri Hüseýin İsa kararyň zyýanly täsirlerine ünsi çekdi. İsa bu tejribäniň diňe bir türkmen çagalaryna däl, eýsem tutuş Siriýa boýunça ýüzlerçe müň okuwçylara-da zyýan berjekdigini aýtdy. Türkiýeden öz watanyna meýletin gaýdyp gelen on müňlerçe maşgalanyň ýagdaýyny ýada salýan Hüseýin İsa: "Bu çagalaryň köpüsi başlangyç, orta we ýokary bilimini Türkiýede tamamlady. Indi bilim derejesine garamazdan, Siriýa gaýdyp gelen bu talyplar barada türk bilimini täzeden başlamaly bolarys. Taryhda öňküsi ýaly ýakynlaşma. Iki jemgyýetiň arasyndaky et we dyrnak diýen ýaly gatnaşyklar ulgamy Siriýa. "Rewolýusiýa bilen gazanylan bu beýik bilim üstünliklerini hiç wagt ýitirmeli däldiris."

Kürt diline erkinlik berlen bolsa, türk diline gadaganlyk girizildi Bu haýran galdyryjy

Täze bilim maksatnamasynda saýlama okuw hökmünde türk diliniň aýrylmagy Siriýanyň jemgyýetçilik we syýasy toparlarynda uly garaşylmadyk we gapma-garşylyk hökmünde düşündirilýär. Siriýanyň halk deputatlary we hökümete dahylsyz guramalaryň wekilleri 2026-njy ýylda güýje girjek 13-nji karar bilen gür gür ilaty bolan sebitlerde döwlet we hususy mekdeplerde kürt dilini islege bagly dil hökmünde kabul etmek üçin görelde aldylar. Hökümetler: "collykylan re regimeimiň köne kanunlaryny ýüzlerçe çagany bahana hökmünde ulanýarys. Bilimde agzybirligi üpjün etmek üçin ädimler elbetde gymmatly, ýöne kürt we türk ýaly dilleri saýlama kurslar hökmünde öwretmek milli şahsyýet üçin howp salmaýar, tersine, Täze Siriýanyň medeni baýlygynyň we etnik dürlüliginiň görkezijisidir. "

Krizis Prezident Ahmed Şara derejesinde çözülýär

Soňky 15 ýyllyk çaknyşykda Türkiýe gaçybatalga beren we çagalary türk bilim ulgamynda önüp-ösen maşgalalar, döwletiň resmi dilini arap diýip kesgitleýän Siriýanyň konstitusiýasynyň 4-nji maddasyna laýyklykda türk dilini goşmaça daşary ýurt dili hökmünde okuw meýilnamasyna girizilmegini talap edýär. Türkiýe tarapyndan taýýarlanan resmi maglumatlara görä, soňky ýyllarda sebite bellenen 5 müň 555 türk mugallymynyň üsti bilen 390 müň siriýaly talyp üçin hünärli dil bilimi berildi. Resmi maglumatlara seretseň, rewolýusiýadan soň 2024-nji we 2026-njy ýyllar aralygynda Türkiýeden öz ýurduna gaýdyp gelen siriýaly bosgunlaryň sanynyň 600 müňden geçendigi we bu gaýdyp geliş tendensiýasynyň artmagy dowam edýär. Siriýanyň iň garaňky döwürlerinde Türkiye çagalaryň köp sebitlerde, esasanam Halapda bilim almak hukugyndan mahrum edilmezligi üçin köp tagalla etdi. Türkiýäniň Milli bilim ministrligi, döwlete dahylsyz guramalar we usunus Emre instituty bilen hyzmatdaşlykda amala aşyrylan bu prosesiň möhüm bir institusional ýady döredendigi nygtalsa-da, okuw meýilnamasynyň krizisiniň Siriýanyň prezidenti Ahmed Şara derejesinde ara alnyp maslahatlaşylandygy we bu meseläniň ýakyn wagtda ylalaşyk arkaly çözülmegine garaşylýandygy mälim edildi.